شهر هوشمند و ابعاد آن

جهان پیوسته در حال دگرگونی است و بشر همواره کوشیده است تا بر چالش های موجود غلبه کرده و محیطی را برای زندگی خویش فراهم سازد که در آن به بالاترین احساس رضایت از کیفیت زیستن، دست یابد. در این راستا، شهرها به عنوان خاستگاه تمدن بشری همواره مورد توجه علوم مختلف بوده و فضای پیچیده شهری، پیوسته اندیشمندان را برای رهایی از مشکلات و نارسایی ها و رسیدن به حد متعالی زندگی، به فکر اصلاح و ایجاد ساختارهای جدید شهری وادار نموده است. در هزاره سوم، سیر تغییر در سطح انتظارات شهروندان از مدیریت شهری، معرفی و توسعه فناوری های گوناگون (  ارتباطات و فناوری اطلاعات، حمل ونقل، انرژی و …) ، تغییر رفتار شهرنشینی در دنیا، نگرانی های زیست محیطی و … شرایطی را فراهم نموده که دستیابی به وضعیت پایدار را با روش های کنونی اداره و توسعه شهری، ناممکن ساخته است . در نتیجه برنامه ریزان شهری در سراسر دنیا می کوشند تا با نگاهی یکپارچه به تمامی ابعاد  شهرنشینی، مدل هایی را برای توسعه شهرها با هدف پاسخ گویی به انتظارات جدید دنیای امروز توسعه دهند.

یکی از این مفاهیم جدید در عرصه برنامه ریزی شهری، توسعه شهر هوشمند است . به طور کلی شهر هوشمند به شهری گفته می شود که با بهره گیری از  فناوری های جدید به ویژه فناوری اطلاعات و ارتباطات، به دنبال ارتقای سطح کیفی زندگی شهروندان و ایجاد توسعه اقتصادی پایدار است. برای آن که به شهری صفت « هوشمند » اطلاق شود، باید ابعاد و مشخصه های خاصی داشته باشد . از آن جا که شهر هوشمند مفهومی جدید در دنیای امروز است، منابع مختلف ابعاد متفاوتی را برای آن در نظر می گیرند. اما تمامی آن ها به دو هدف اصلی از پیاده سازی شهر هوشمند، یعنی

  • ارتقای کیفیت زندگی
  • توسعه اقتصاد پایدار، توجه ویژه ای دارند.

 

ضرورت ایجاد شهرهای هوشمند

همان طور که پیشتر اشاره شد، چالش های متعددی حرکت به سوی شهر های هوشمند را به الزامی جدی بدل کرده است. تا پایان سال ۲۰۱۲ بیش از ۱۴۰ شهر دنیا برنامه های هوشمندسازی را آغاز کرده اند که بیشتر آ نها در آمریکای شمالی، اروپا و آسیای شرقی قرار دارند. آن چه سبب شده این شهرها دست به پیاده سازی این مفهوم نوظهور در عصر جدید بزنند، درادامه فهرست شده است.

افزایش روند شهرنشینی :

آمارها نشان می دهد، جمعیت جهان به سرعت در حال گرایش به سوی شهرنشینی است . در حال حاضر بیش از پنجاه درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می کنند. این رقم

در سال ۱۹۸۰ حدود ۳۹ درصد بوده و پیش بینی می شود تا سال ۲۰۵۰ به ۷۰ درصد برسد (شکل ۱). کاهش منابع در دسترس هر یک از شهرنشینان، افزایش ترافیک شهری و … از مواردی هستند که با افزایش نرخ شهرنشینی کیفیت زندگی افراد را دچار تنزل می کنند .

موضوع هایی که هم اکنون نیز با نرخ شهرنشینی ۵۰ درصدی برای بشردردسر ساز شده اند. وجود ساختاری که میزان مصرف منابع توسط شهرنشینان را با حفظ و حتی ارتقای کیفیت زندگی افراد، بهینه نماید، از مهمترین اهداف پیاده سازی شهرهای هوشمند محسوب می شود.

۱

تغییر در هرم سنی :

بر اساس برآوردهای انجام شده از سوی اموراقتصادی و اجتماعی سازمان ملل، در سال ۲۰۵۰، ۱۶ درصد جمعیت ۹میلیارد نفری جهان (یعنی حدود ۱٫۵ میلیارد نفر) در سن سالخوردگی و بالاتر از ۶۵ سال قرار دارند. (شکل ۲) این رقم در مقایسه با وضعیت فعلی (۴۰۰میلیون نفر) بسیار چشمگیر است.

کاهش جمعیت در سن کار و از سوی دیگر افزایش جمعیت سالخورده، ایجاب می کند کارها با بهره وری بیشتر صورت گیرد تا معاش تمام افراد جامعه تامین شود. از سوی دیگر سالخوردگی در یک جامعه نیازمند برنامه ریزی قوی برای پشتیبانی همه جانبه از افراد است. شاید بتوان گفت یکی از مفیدترین کارکردهای شهر هوشمند، کمک به سالمندان و افراد کم توان برای انجام امور روزمره شان است .عدم نیاز به مراجعه حضوری برای مداوا و انجام کارهای اداری یکی ازمصادیق این کمک هاست.

 

 ۲

نگرانی های زیست محیطی:

در حال حاضر سالانه ۳۰ میلیارد تن کربن ناشی از سوزاندان سوخت های فسیلی وارد جو زمین می شود . براساس تحلیل آژانس بین المللی انرژی اگر راهکاری برای این وضع اندیشیده نشود، میزان انتشار کربن تا ۴۰ سال دیگر دو برابر خواهد شد. نخستین پیامد این موضوع افزایش دمای سطحی زمین است که عواقب شدیدی به همراه دارد .از دیگر پیامدها می توان به موارد زیر اشاره کرد؛

بالا آمدن سطح آب دریاها و کاهش منابع آب شیرین، افزایش میزان خشکسالی و توسعه مناطق بیابانی، تهدید گونه های زیستی، افزایش بلایای طبیعی مثل توفان، گردباد و سیل و … .

قطبی شدن رشد اقتصادی:

پیش بینی ها نشان می دهد که ۶۰۰ شهر برتر دنیا، ۶۰ درصد از سهم رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) را در فاصله سال های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵ به دست خواهند آورد و جمعیت ساکن در این شهرها به بیش از ۲ میلیارد نفر می رسد. بنابراین شهرهای بزرگ در هر کشور به مثابه مزیت رقابتی آن کشور عمل خواهند نمود.

 

ابعاد شهر هوشمند

در مستندات مختلف برای شهر هوشمند، ابعاد مختلفی ترسیم شده است. به عنوان مثال، شرکت IBM ، ۹ بعد برای هوشمندسازی شهرها مدنظر قرار داده و این ابعاد را در سه دسته کلی :

  • برنامه ریزی و مدیریت،
  • زیرساخت
  • برنامه های مرتبط با شهروندان

طبقه بندی کرده است . اما اتحادیه اروپا برای دسته بندی شهرهایش به لحاظ هوشمندی از ۶ بعد استفاده کرده است. مقایسه مستندات مختلف نشان می دهد که تفاوت چندانی در ماهیت ابعاد درنظر گرفته شده وجود ندارد و بررسی و تحلیل یکی از این موارد می تواند هدف اصلی ما را که شناخت شهر هوشمند است، برآورده سازد .

در ادامه، ابعاد شهر هوشمند را از دید دسته بندی اتحادیه اروپا بررسی خواهیم کرد. همان گونه که عنوان شد، اتحادیه اروپا برای شهر هوشمند ۶ بعد در نظر گرفته است. این شش مورد به همراه اهداف نهایی حاصل از پیاده سازی آن ها در شکل ۳ آمده است.

۳

محیط زیست هوشمند:

منظور از محیط زیست هوشمند این است که بتوانیم از فناوری های جدید برای حفظ منابع زیست محیطی بهره بگیریم . معمولاً برای سنجش کیفیت محیط زیست در جهان شاخص هایی را اندازه گیری م یکنند. مهم ترین این شاخص ها عبارتند از :

آلاینده ها ( مثل مقدار و شدت انتشار دی اکسید کربن ) ، انرژی ( میزان مصرف و شدت مصرف ) ، ساختمان ها ( مصرف انرژی هر ساختمان) ، حمل ونقل ( میزان استفاده از حمل و نقل غیراتومبیلی) ، مدیریت زباله ( میزان بازیابی زباله ها)، آب (مصرف آب و نشتی آب ) ، کیفیت هوا ( غلظت انواع آلاینده ها). یکی از اهداف شهر هوشمند بهبود شاخص های زیست محیطی از طریق مدیریت صحیح منابع است.

اقتصاد هوشمند:

فناوری اطلاعات فرصت خوبی مهیا کرده است تا بسیاری از فعالیت های اقتصادی در بستر نرم افزارها و شبکه اینترنت آسان تر و سریع تر از قبل انجام گیرد. امروزه بسیاری از کشورها برای توسعه اقتصادی خود و حرکت به سمت اقتصاد هوشمند، برنامه هایی تدوین کرده اند که از آن جمله می توان به شهر ولینگتون، پایتخت نیوزیلند اشاره کرد . افزایش تعداد فرصت های شغلی، افزایش صادرات، افزایش تولید و ایجاد منطقه ای برای پرورش اید ههای جدید از اهداف هوشمندسازی اقتصادی ولینگتون است. مدیران شهری ولینگتون برای دستیابی به این اهداف، در نظر دارند با به کارگیری فناوری اطلاعات و سایر زیرساخت های شهر

هوشمند، شهرشان را به عنوان مرکز ارتباطات کشور مطرح کرده و فرصت هایی را برای جذب سرمایه گذاری های اقتصادی فراهم کنند.

حمل ونقل هوشمند:

کلید حمل ونقل هوشمند در سیستم حمل ونقل هوشمند (ITS) قرار دارد؛ که مفهومی شناخته شده در صنعت حمل ونقل جهان است. سیستم های حمل ونقل هوشمند، شامل مجموعه ای از فناوری ها و تجهیزات مانند حس گرهای پیشرفته و پردازش گرها هستند که امکان تعامل بخش های مختلف مدیریت حمل ونقل را فراهم می کنند. برای تحقق حمل ونقل هوشمند لازم است برخی فناوری و تجهیزات نوین در ناوگان به کار گرفته شوند، مواردی مانند: سیستم موقعیت یاب جهانی (GPS) سیستم ارتباطات کوتاه برد